Over premier Rajoy

Politiematrakken treffen brandhelmen. Iedereen schreeuwt moord en brand, de Spaanse democratie is gevallen en premier Rajoy is de zwarte piet in het Catalaanse kaartspel. Kranten en sociale media bulken van opinies, kritiek en cijferanalyses, maar wat heeft de Spaanse premier nu eigenlijk gezegd en bereikt met zijn persmededeling op zondagavond?

Het argument dat Rajoy in zijn speech benadrukt is duidelijk: het referendum was illegaal en als staatshoofd kon hij niet anders dan optreden, want het is zijn plicht om de grondwet en de democratie te beschermen. Om de Spanjaarden hiervan te overtuigen ging hij Bush achterna. Net zoals de Amerikaanse president na 9/11 deed, creëert Rajoy twee stijdkrachten: Aan de kant van de democratie staan de regering, de rechtstaat, de politie, het Spaanse volk en de loyale Catalanen die niet gaan stemmen zijn. Aan de andere kant staan slinkse en losgeslagen politici die een bewuste aanval pleegden op de democratie, die de grondwet probeerden te liquideren, kinderen indoctrineerden, rechters bedreigden en gelogen hebben tegen hun eigen volk. The good en the bad dus (maar wie is dan the ugly?).

Dit zwart-witbeeld schept Rajoy door middel van herhaling van identieke of verwante woorden. Vredevolle patriotten versus gewelddadadige rebellen: beide partijen staan diagonaal tegenover elkaar door twee zorgvuldig afgebakende woordvelden. In slechts 13 minuten gebruikt Rajoy 22 keer de termen ‘democratie’ of ‘samenleving’ en maakt hij 33 keer gebruik van woorden die te maken hebben met de (grond)wet. Die herhaling maakt de speech wel effectief, maar draagt het risico dat zijn strategie gaat opvallen. Kortom: de herhaling is goed, maar het ligt er soms te dik op.

Rajoy heeft dus duidelijk goed nagedacht over speech. Die zit namelijk niet alleen goed qua inhoud en vorm, hij is ook afgestemd op zijn publiek. Maar er valt iets te zeggen over de manier waarop hij zijn speech brengt. Er zijn eigenlijk maar twee manieren om deze speech te brengen. Ofwel als een boze politicus gedreven door Spaans-nationalistische vaderlandsliefde, ofwel als een serene bureaucraat die simpelweg de (grond)wet naleeft. Rajoy kon jammer genoeg niet beslissen. Een slechte mix van een bureaucratische politicus en een politieke bureaucraat. Was hij resoluut voor de bureaucratische en droge aanpak gegaan, dan had zijn speech een veel grotere impact gehad. Dat had hem namelijk een neutraal karakter gegeven. Zo had Rajoy op een subtielere manier zijn zwart-witvisie mee kunnen geven aan zijn publiek, want niemand verdenkt een dienaar van de Spaanse rechtstaat die de grondwet verdedigd heeft zoals het een premier betaamt. Maar door af en toe emotioneel en snerend uit te halen, moest hij inboeten op bureaucratische neutraliteit en zijn – inhoudelijk en vormelijk – sterk betoog.

Hoewel uit de speech van Rajoy blijkt dat hij een duidelijk retorisch doel voor ogen had, is de premier er niet in geslaagd om dat doel te bereiken. Rajoy heeft de Spanjaarden er niet van kunnen overtuigen dat de regering als doel had de democratie te beschermen tegen zij die haar omver wilden werpen. Niet omdat zijn tekst te wensen overliet, maar omdat er niet genoeg nagedacht is over de manier waarop hij de speech moest brengen. Er was kortom onvoldoende aandacht voor de retoriek in al haar facetten.